TRAGEDIJA U BLEIBURGU I KRIŽNI PUT (1945)

Završetak Drugog svjetskog rata u Evropi u maju 1945. godine donio je olakšanje i mir većem dijelu kontinenta. Međutim, na prostorima jugoistočne Evrope slom Trećeg Rajha i njegovih satelitskih režima označio je početak jedne od najtragičnijih i najkontroverznijih epizoda moderne historije. Događaji koji su započeli na Bleiburškom polju u Austriji, a nastavili se kroz takozvane "Križne puteve", ostavili su dubok i neizbrisiv trag u kolektivnom sjećanju naroda ovog regiona.

Slom i masovno povlačenje prema Austriji

U prvim danima maja 1945. godine, s napredovanjem jedinica Jugoslovenske armije, na prostoru tadašnje Nezavisne Države Hrvatske (NDH) i susjednih područja dolazi do masovnog pokreta vojske i civila prema sjeverozapadu.

Stotine hiljada ljudi — pripadnika oružanih snaga NDH (ustaše i domobrani), slovenskih domobrana, četnika, ali i veliki broj civila koji su strahovali od odmazde i ulaska partizanskih snaga — kretale su se u kolonama prema austrijskoj granici s nadom da će se predati britanskim i zapadnim savezničkim snagama.

Događaji na Bleiburškom polju i odbijanje predaje

Predstavnici oružanih snaga u povlačenju pokušali su 15. maja 1945. godine na Bleiburškom polju u Austriji pregovarati s britanskim generalom Patrickom Scottom kako bi zatražili azil i predaju Saveznicima.

Međutim, pozivajući se na ranije savezničke dogovore sa konferencija u Jalti i Teheranu — prema kojima su se sve vojne formacije morale predati onim snagama protiv kojih su se primarno borile na terenu — britanska komanda je izričito odbila prihvatiti predaju. Naređeno je da se sve jedinice i zatečeni civili predaju Jugoslovenskoj armiji pod komandom Josipa Broza Tita.

"Križni put" i masovne likvidacije

Nakon predaje na granici uslijedili su takozvani marševi smrti, u historiji poznati kao Križni put. Zarobljene vojne formacije i civili potjerani su pod stražom natrag kroz Sloveniju, Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu i Srbiju.

Ovaj period obilježile su masovne egzekucije bez prethodnog suđenja, teški uslovi marširanja bez hrane i vode, te brutalnost prema zarobljenicima. Najpoznatija masovna stratišta i grobišta iz ovog perioda locirana su u Sloveniji, među kojima se izdvajaju Huda Jama, Kočevski Rog, Tezno kod Maribora i druga. Do danas je na području Slovenije evidentirano više od 600 masovnih grobnica.

Procjene broja stradalih

Decenijama nakon rata, tema Bleiburga i marševa smrti bila je strogo cenzurisana u bivšoj Jugoslaviji, a ozbiljnija historijska i arheološka istraživanja započela su tek raspadom države devedesetih godina.

Prema savremenim historijskim istraživanjima i demografskim analizama (uključujući radove dr. Vladimira Žerjavića i drugih historičara), procjenjuje se da je tokom događaja na Bleiburgu i na marševima smrti ukupno stradalo između 50.000 i 80.000 ljudi. Iako se u javnosti često operiše i većim brojevima, zvanična historijska nauka najčešće navodi ovaj okvir.

Učešće i stradanje Bošnjaka na Bleiburgu

Česta zabluda u regionalnoj javnosti jeste da su žrtve Bleiburga bili isključivo Hrvati i Slovenci. Historijski podaci nedvosmisleno potvrđuju da je među stradalima bio i znatan broj Bošnjaka (tada vojno i administrativno tretiranih kao Muslimani).

Zašto su se Bošnjaci našli u kolonama za povlačenje?

* Vojna mobilizacija: Znatna populacija Bošnjaka tokom rata bila je mobilisana ili se nalazila u sastavu domobranskih i ustaških jedinica NDH, kao i u sklopu 13. SS "Handžar" divizije.

* Civili u zbijegu: Zajedno s vojnim jedinicama, iz raznih dijelova Bosne i Hercegovine krenule su i hiljade bošnjačkih civila u strahu od odmazde i ratnih razaranja.

Procjene bošnjačkih žrtava:

Prema dostupnim historijskim popisma i procjenama, smatra se da je na Bleiburgu i tokom marševa smrti život izgubilo između 5.000 i 10.000 Bošnjaka. Mnogi od njih stradali su u masovnim grobnicama širom Slovenije, dok su mnogi podlegli iscrpljenosti i likvidacijama na marševima koji su prolazili kroz Bosnu (pravcima prema Tuzli, Zenici i dalje prema jugu).

Značaj historijskog suočavanja s prošlošću

Razumijevanje događaja iz proljeća 1945. godine ključno je za cjelovito i objektivno sagledavanje historije 20. vijeka na Balkanu. Proučavanje ovih događaja na osnovu činjenica i arhivske građe — bez ideoloških ostrašćenosti i skrivanja istine — jedini je put ka poštovanju svih nevinih žrtava i izgradnji stabilnog historijskog pamćenja.