MRAČNA HISTORIJA

Ante Pavelić (1889. – 1959.) ostao je upamćen u historiji 20. stoljeća kao jedna od najkontroverznijih i najozloglašenijih političkih ličnosti na prostoru Balkana. Kao osnivač i vođa ultranacionalističkog ustaškog pokreta te poglavnik Nezavisne Države Hrvatske (NDH) tokom Drugog svjetskog rata, uspostavio je totalitarni režim odgovoran za masovne zločine, rasne zakone i logore smrti.

1. Rani život, obrazovanje i ulazak u politiku

Ante Pavelić rođen je 14. jula 1889. godine u selu Bradina kod Konjica (Bosna i Hercegovina). Njegov otac Mile bio je željeznički radnik, pa se porodica često selila po Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. Osnovno obrazovanje sticao je u raznim mjestima (uključujući i mekteb u Jezeru kod Jajca), dok je gimnaziju pohađao u Travniku, Senju, Karlovcu i Zagrebu.

Godine 1915. doktorirao je pravo na Univerzitetu u Zagrebu, nakon čega je radio kao advokat. Veoma rano se uključuje u politički život pristupivši Čistoj stranci prava (frakciji pravaša). Zastupajući izrazito radikalne i antijugoslovenske stavove, oštro se protivio konceptu zajedničke države i hegemoniji Beograda u tadašnjoj Kraljevini SHS. Krajem 1920-ih izabran je i za narodnog poslanika u Skupštini u Beogradu.

2. Emigracija i osnivanje Ustaškog pokreta (1929. – 1941.)

Nakon što je kralj Aleksandar I Karađorđević 6. januara 1929. godine uveo diktaturu i zabranio rad političkih stranaka, Pavelić bježi u inostranstvo. U odsustvu je u Jugoslaviji osuđen na smrtnu kaznu zbog veleizdaje.

U Italiji, pod pokroviteljstvom fašističkog režima Benita Mussolinija, 1930. godine osniva organizaciju „Ustaša – hrvatska revolucionarna organizacija” (UHRO). Pokret je zagovarao oružanu borbu i terorizam s ciljem rušenja Kraljevine Jugoslavije i stvaranja nezavisne hrvatske države.

• Terorističke aktivnosti: Ustaše su organizovale vojne kampove za obuku u Italiji i Mađarskoj. Pavelić je bio jedan od glavnih organizatora atentata na kralja Aleksandra I Karađorđevića u Marseilleu 1934. godine, u kojem je poginuo i francuski ministar vanjskih poslova Louis Barthou. Nakon pritiska međunarodne javnosti, Italija ga je privremeno zatvorila i stavila pokret pod strogi nadzor.

3. Proglašenje NDH i totalitarna diktatura (1941. – 1945.)

Slomom Kraljevine Jugoslavije u Aprilskom ratu 1941. godine, sile Osovine (nacistička Njemačka i fašistička Italija) okupirale su područje. Dana 10. aprila 1941. proglašena je NDH, a Pavelić se 15. aprila vraća u Zagreb i preuzima apsolutnu vlast s titulom "Poglavnik".

• Predaja teritorija (Rimski ugovori): Da bi se odužio Italiji za dugogodišnju podršku, Pavelić u maju 1941. potpisuje Rimske ugovore. Ovim činom predao je Mussolinijevoj Italiji značajan dio hrvatske obale, Dalmacije i ostrva, što je izazvalo veliko nezadovoljstvo među samim stanovništvom.

• Rasni zakoni i sistem logora: Po uzoru na Hitlerov Treći Reich, Pavelićev režim uložio je sve resurse u stvaranje jednopartijske, diktatorske države. Doneseni su rasni zakoni upereni protiv Jevreja i Roma. Pokrenut je masovni i sistematski teror, progon i genocid nad srpskim stanovništvom, Jevrejima, Romima, te brojnim hrvatskim i bošnjačkim antifašistima i komunistima. Formiran je ozloglašeni sistem koncentracijskih logora, od kojih je najveći i najbrutalniji bio Jasenovac, u kojem su desetine hiljada ljudi stradale na najsvirepije načine.

• Gušenje puča i vjernost Hitleru: Kada je 1944. godine postalo jasno da sile Osovine gube rat, ministri Mladen Lorković i Ante Vokić pokušali su izvesti puč i prebaciti NDH na stranu Saveznika. Pavelić je zatvorio i pogubio organizatore puča, ostajući vjeran Adolfu Hitleru sve do samog sloma Njemačke.

4. Bijeg, život u emigraciji i atentat u Argentini

Početkom maja 1945. godine, pred napredovanjem Partizanske armije, Pavelić naređuje povlačenje vojske i civila prema Austriji. Međutim, sam napušta svoju vojsku i narod te se uz pomoć tzv. "pacovskih kanala" (mreže za bijeg nacističkih prebjega uz pomoć pojedinih crkvenih krugova) prebacuje u Italiju, a potom 1948. u Argentinu.

U Buenos Airesu je živio pod lažnim identitetom i uživao zaštitu režima Juana Peróna. Tamo je osnovao Hrvatski oslobodilački pokret (HOP) i nastavio političko djelovanje u emigraciji.

• Atentat 1957. godine: Dana 10. aprila 1957. u predgrađu Buenos Airesa (Lomas del Mirador) na Pavelića je izvršen atentat. U njega je ispaljeno više hitaca, a kao atentator se kasnije identifikovao Blagoje Jovović, bivši pripadnik četničkog pokreta.

5. Smrt u Madridu

Pavelić je preživio atentat, ali je bio teško ranjen. Zbog pritiska Jugoslavije koja je tražila njegovo izručenje i promjene vlasti u Argentini, tajno bježi u Španiju, kojom je tada vladao diktator Francisco Franco.

Njegovo zdravstveno stanje se naglo pogoršalo uslijed komplikacija s ranama od atentata i dijabetesom. Umro je 28. decembra 1959. godine u bolnici u Madridu, u 70. godini života. Pokopan je na madridskom groblju San Isidro.