DOBA BENJAMINA KÁLLAYA

Period od 1882. do 1903. godine u Bosni i Hercegovini ostao je upamćen kao era neobičnih kontrasta. Na čelu okupacione uprave nalazio se Benjamin von Kállay, austrougarski zajednički ministar finansija i vrhovni upravitelj Bosne i Hercegovine. S jedne strane, njegova uprava donijela je dotad neviđenu modernizaciju, privredni procvat i prepoznatljivu arhitekturu. S druge strane, kako bi očuvao kontrolu i mir u zemlji, Kállay je uspostavio strogi režim, ukinuo političke slobode i uveo jednu od najrigoroznijih cenzura štampe i knjiga u Evropi tog vremena.

Privredni i arhitektonski procvat

Kállayeva misija bila je pretvoriti Bosnu i Hercegovinu u modernu, samoodrživu pokrajinu Monarhije. Njegova era donijela je ubrzanu industrijalizaciju, otvaranje velikih rudnika uglja i željeza (poput Kreke i Zenice) te izgradnju goleme mreže uskotračnih željezničkih pruga koje su povezale unutrašnjost zemlje s jadranskom obalom i Evropom.

U tom periodu Sarajevo proživljava građevinsku revoluciju i transformaciju u modernu evropsku metropolu. Upravo pod Kállayevim okriljem nastaju najpoznatija arhitektonska zdanja:

• Zemaljski muzej BiH (osnovan 1888. godine).

• Monumentalna gradska Vijećnica (otvorena 1896. godine).

• Prva električna rasvjeta i električni tramvaj u ovom dijelu Evrope.

Gvozdena disciplina: Cenzura i zabrane knjiga

Kako bi ovaj politički eksperiment uspio u praksi, Kállay je smatrao da se Bosna i Hercegovina mora hermetički zatvoriti od političkih i historijskih ideja iz susjedstva. Uveden je režim koji je danas poznat kao neoapsolutizam.

Njegove metode kontrole uma i riječi uključivale su:

• Zabranjene zone i pasoši: Na granicama s turskom teritorijom i Srbijom podignuto je na desetine vojnih karaula, a prelazak granice bio je dozvoljen samo uz stroge preglede i posebne pasoše.

• Udar po džepu i slobodi: Posjedovanje ili krijumčarenje zabranjenih knjiga, časopisa ili novina kažnjavalo se drakonskim novčanim kaznama (od 50 do čak 300 guldena, što je tada bilo pravo bogatstvo) ili kaznom zatvora do tri godine.

• Novinska cenzura: Strana štampa koja je stizala iz Beograda ili Zagreba detaljno je pregledana na granici. Ako bi tekst sadržavao "neprijateljske i zapaljive" ideje o podjeli Bosne ili kritiku austrougarske uprave, cijeli tiraž novina bio bi zaplijenjen i uništen.

Historijska ironija: Upravitelj koji je zabranio vlastitu knjigu

Najfascinantniji i najbizarniji detalj Kállayeve cenzure tiče se njegove vlastite naučne karijere. Prije nego što je postao upravitelj Bosne i Hercegovine, Kállay je bio ugledni mađarski historičar i diplomat, a od 1868. do 1875. službovao je kao generalni konzul u Beogradu.

Tokom tog perioda detaljno je proučavao historiju Balkana i 1877. godine u Pešti objavio opsežno naučno djelo „Geschichte der Serben“ (Historija Srba). U toj knjizi, pisanoj iz ugla neutralnog mađarskog historičara, Kállay je iznio tezu da je „Bosna historijski srpska zemlja“.

Kada je samo pet godina kasnije (1882.) postavljen za apsolutnog vladara Bosne i Hercegovine, Kállay se našao u nezgodnoj situaciji. Njegova vlastita knjiga postala je najjače oružje u rukama srpskih nacionalnih prvaka koji su se borili protiv njegovog projekta integralnog bosanstva.

Reagujući pragmatično i hladnokrvno, Kállay je donio odluku kojom je zabranio uvoz, prevod i preštampavanje vlastite knjige „Historija Srba“ unutar granica Bosne i Hercegovine! Knjiga se mogla kupiti i čitati u Beču, Budimpešti ili Beogradu, ali građani u Sarajevu, Mostaru ili Banjoj Luci zbog nje su mogli završiti u zatvoru.

🏛️ Zaključak

Benjamin von Kállay ostavio je neizbrisiv pečat u historiji Bosne i Hercegovine. Njegovo naslijeđe i danas stoji u sarajevskim ulicama kroz raskošne fasade u neomurskom i secesijskom stilu. Ipak, iza tog sjajnog evropskog lica krila se stroga administrativna ruka koja je vjerovala da se stabilnost i modernizacija na Balkanu mogu kupiti samo potpunom kontrolom štampane riječi i zabranom slobodnog mišljenja.